ABP Nedir ve Nasıl Sınıflandırılır?
Hayvansal Yan Ürünler (Animal By-Products, ABP) insanlar tarafından tüketilmeyen hayvansal kaynaklı materyallerdir. Örneğin, kesimhanelerde insan tüketimine gitmeyen deri, kemik, kan, iç organlar; çiftliklerde kendiliğinden ölen hayvanların leşleri; evcil hayvan leşleri; gübre, yumurta kabuğu, yün gibi hayvanlardan elde edilen maddeler ABP kapsamındadır. Bu maddeler uygun işlenmezse insan ve hayvan hastalıkları yayma riski taşırlar, bu nedenle AB mevzuatı bunları üç risk kategorisine ayırarak sıkı kurallar getirmiştir
• Kategori 1 (Cat 1) – Yüksek riskli materyaller.
- Örneğin: İhbarı mecburi hastalıklardan ölen veya TSE (deli dana) gibi spongiform ensefalopati şüphesi olan hayvanların tüm vücut ve parçaları; TSE eradikasyonu kapsamında itlaf edilen hayvanlar; evcil hayvan, hayvanat bahçesi veya sirk hayvanlarının leşleri; deney hayvanları; insan veya hayvanlara bulaşabilen hastalık şüphesi olan vahşi hayvanlar; yasaklı maddelerle kontamine olmuş hayvansal ürünler; uluslararası ulaştırma araçlarından çıkan yemek atıkları (uçak, gemi mutfak atığı). Bu kategori en yüksek risk grubudur ve genellikle sadece imha (ör. yakma) edilir. Kategori 1 materyaller hiçbir şekilde gıda veya yem zincirine sokulamaz.
• Kategori 2 (Cat 2) – Orta düzey riskli materyaller
- Örneğin: Enfeksiyöz hastalık taşıdığı için mezbahada insan tüketimine uygun bulunmamış hayvanlar; kadavra (fallen stock) olarak bilinen ahır/çiftlik ölümleri; kesimhane yan su arıtma çamurları (Kategori 1 kapsamına girmeyen); izin verilen tedavilerden kalan veteriner ilaç kalıntıları yüksek olan ürünler; gübre ve sindirim sistemi içeriği; insan tüketimi için kesilmemiş çiftlik hayvanı leşleri. Kategori 2 materyaller de yüksek risklidir ve genellikle gübre yapma, enerji elde etme gibi sınırlı amaçlar dışında gıda/yem olarak kullanılmaz. Kategori 2 ve 3 karışırsa ortaya çıkan ürün Kategori 2 olarak işlem görür.
• Kategori 3 (Cat 3) – Düşük riskli materyaller
- Örneğin: Kesimhanede insan tüketimine uygun bulunmuş ancak ticari nedenlerle gıda olarak ayrılmamış hayvan parçaları; tüketim için uygun olup ticari sebeplerle piyasadan çekilen hayvansal gıdalar (ör. şekil bozukluğu olan ürünler); evsel mutfak atıkları; yumuşakça kabukları; kuluçkahane atıkları, yumurta ve yumurta ürünleri; sağlıklı hayvanlardan elde edilen deri, post, tüy, yün, boynuz gibi hayvansal yan ürünler. Kategori 3 materyaller, uygun işlemden geçirildikten sonra pet food (evcil hayvan maması) üretimi, bazı durumlarda çiftlik hayvan yemleri, organik gübre, biyogaz üretimi gibi kullanımlara girebilir çünkü hastalık riski düşüktür. Yine de bunlar “insan tüketimi için değildir” şeklinde işaretlenmelidir.
Yasal Çerçeve: AB Mevzuatı (1069/2009 ve 142/2011)
AB’de hayvansal yan ürünler mevzuatının temelini, 21 Ekim 2009 tarihli 1069/2009 sayılı AB Tüzüğü ile bu tüzüğün uygulanmasına dair 142/2011 sayılı AB Komisyon Tüzüğü oluşturmaktadır. Bu düzenlemeler, ABP’lerin toplanması, taşınması, işlenmesi, piyasaya sürülmesi ve imhasına ilişkin ayrıntılı sağlık kurallarını belirler. Amaç, güvenli kaynak temini, güvenli işleme ve güvenli nihai kullanım ilkeleri doğrultusunda, izlenebilirlik ve risk bazlı önlemlerle halk ve hayvan sağlığını korumaktır.
Bu mevzuat çerçevesinde ABP’lerin teknik ve hijyenik standartları, risk derecelerine göre hangi yöntemlerle bertaraf veya değerlendirilebileceği, resmi kontroller ve yaptırımlar ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Örneğin, sadece belirli işlemlerden geçip “son nokta” olarak tanımlanan nihai ürüne ulaşmış bazı işlenmiş ABP türevleri (tam işlenmiş pet food, belirli organik gübreler vb.) artık ABP mevzuatına tabi olmayabilir ve serbestçe ticarete konu olabilir.
Tesis Onayı ve Kayıt: ABP ile uğraşan tüm işletmeler, bulundukları ülkedeki yetkili otorite tarafından kayıt altına alınmalı veya onaylanmalıdır. AB Komisyonu, onaylı ABP tesislerinin listesini üye ülkelere göre yayınlar ve günceller. Bu listelerde yer almayan (yani onaylı/ kayıtlı olmayan) bir tesis ABP alımı veya gönderimi yapamaz. İhracatçı ve ithalatçılar, hem kendi işletmelerinin hem de ticaret yaptıkları karşı taraf tesisinin ilgili kategori için onaylı olduğundan emin olmalıdır.
TRACES NT Sistemi ve DOCOM Belgesi
TRACES NT (Trade Control and Expert System New Technology), AB’nin çevrimiçi veterinerlik bilgi sistemidir ve canlı hayvan, hayvansal ürünler ile ABP’lerin AB içi sevkiyatlarının ve ithalat/ihracat sertifikasyonunun dijital olarak takibini sağlar. AB sınırları içinde bir ülkeden diğerine hayvansal yan ürün göndermek isteyen işletmeler, kağıt belge yerine TRACES NT üzerinden elektronik bir ticari belge (Commercial Document, DOCOM) düzenlemek ve kullanmak zorundadır.
DOCOM, gönderilen ABP yükü hakkında yetkili mercilere bilgi veren dijital belgedir. Bu belge, 1069/2009 sayılı Tüzükte öngörülen ticari belge zorunluluğunu karşılar ve gönderiye eşlik eder. DOCOM üzerinde genellikle şu bilgiler bulunur:
- Ürünün tanımı ve kategorisi (örneğin “Kategori 3 – işlenmemiş deri parçaları”) ve miktarı (ağırlık, adet veya hacim),
- Gönderinin çıkış tarihi,
- Gönderen ve alıcının adı/adresi ve her iki tesisin onay/kayıt numaralarıgov.uk,
- Taşıma araç bilgileri (plaka veya onay numarası) ve
- İçeriğin sorumlusunun beyanı/imzası.
Bu bilgiler TRACES sistemine girildiğinde, çıkış ülkesinin yetkilileri gönderiyi onaylayabilir ve varış ülkesinin yetkili otoritesi anlık bildirim alır, böylece malın yola çıktığı ve geleceği dijital olarak izlenir. TRACES NT, tüm AB ülkeleri dilinde kullanılabilir ve kâğıtsız işlemlerle süreci hızlandırır.
İhracatçı ve İthalatçıların Yükümlülükleri
ABP ticareti yapan firmaların, yasal gerekliliklere uygun hareket etmesi hem yasal yaptırımlar hem de halk sağlığı açısından kritik önem taşır. İhracatçı ve ithalatçıların özellikle aşağıdaki hususlara dikkat etmesi gerekir:
- Onaylı Tesislerden Sevkiyat: Yalnızca yetkililerce onaylanmış veya kayıtlı tesislerden ürün alın ve bu tür tesislere ürün gönderin. Gönderici kaynağın ve alıcı tesisin AB’nin onaylı ABP tesis listesinde yer aldığını doğrulayın. Onaysız bir işletmeye ABP göndermek veya böyle bir işletmeden almak yasaktır.
- Doğru Sınıflandırma ve Ayrım: Ürününüzün hangi kategoriye girdiğini doğru belirleyin ve bu kategorileri birbirine karıştırmayın. Farklı kategori materyaller karıştırılırsa, tamamı en yüksek riskli kategori olarak değerlendirilir ve buna göre muamele görür. Örneğin, Kategori 3 bir yükün içine az miktarda da olsa Kategori 2 materyal karışırsa, tüm parti Kategori 2 sayılır. Bu nedenle tesiste ve taşıma sırasında kategorileri ayrı tutun.
- Etiketleme: ABP’ler, taşınma ve depolanma aşamalarında uygun şekilde etiketlenmelidir. Konteyner, varil, paket ve taşıma araçlarının üzerinde, içerdiği materyalin kategorisini ve kullanım kısıtını belirten net bir etiket olmalıdırgov.uk. Mevzuata göre kullanılacak ifadeler: Kategori 1 için “yalnızca imha edilecektir”, Kategori 2 için “hayvan tüketimine uygun değildir”, Kategori 3 için “insan tüketimine uygun değildir” ibareleridir. Bu etiketlemeler, ürünün yanlışlıkla gıda veya yem zincirine girmesini önlemeye yöneliktir.
- Belgeleme (Dokümantasyon): Her ABP sevkiyatına, yukarıda bahsedilen ticari belge (DOCOM) veya gerektiği hallerde resmi veteriner sertifikası eşlik etmelidir. TRACES NT üzerinden formu doldurulan DOCOM’un bir kopyası nakliye sırasında da bulunmalıdır. Belge, ürünün ne olduğunu, miktarını, kategorisini, menşe ve varış yerlerini ve onay numaralarını göstererek izlenebilirliği sağlar. Belgede sorumlu kişinin imzası bulunmalı ve tüm bilgiler doğru olmalıdır.
- Kayıt Tutma ve İzlenebilirlik: İşletmeler, tesise giren ve çıkan tüm ABP sevkiyatlarının kayıtlarını tutmakla yükümlüdür. Her sevkiyatın tarihi, miktarı, türü (kategori dâhil) ve gönderilen/alınan yer bilgileri düzenli olarak log kayıtlarına işlenmelidir. AB mevzuatı, bu kayıtların en az 2 yıl süreyle saklanmasını şart koşar. Ayrıca, gerekli durumlarda yetkililere sunmak üzere, TRACES kayıtları veya çıktılarını arşivleyin. İzlenebilirlik zinciri kapsamında, sevkiyatı gönderen işletme, ürünün kime gönderildiğini; alan taraf ise ürünün kimden geldiğini tespit edebilir durumda olmalıdır.
- Hijyen ve Taşıma Koşulları: ABP taşıyan kamyon, konteyner ve ekipmanlar sızıntı yapmayacak, kolay temizlenebilir şekilde olmalıdır. Her taşıma sonrası araç ve konteynerler uygun şekilde temizlenmeli ve dezenfekte edilmelidir. Farklı kategori materyallerin aynı araçla ardışık taşınması gerekiyorsa, yüksek riskli materyal taşındıktan sonra kapsamlı temizlik yapılmadan düşük riskli materyal taşımayın. Mevzuat, taşıma sırasında kategorilerin ayrılması, kapların sızdırmaz olması ve risk yayılmasını önleyecek tedbirlerin alınması gerektiğini vurgular.
- Kaynak